Umbreyting hefst hjá einstaklingum og byrjar á einni ákvörðun

Vel heppnuð Janúarráðstefnu Festu á föstudag

Umbreyting þarf ekki að vera viðbragð við ótta eða óöryggi, heldur meðvituð ákvörðun um að skapa ný tækifæri fyrir framtíðina. Þetta var meginboðskapur Janúarráðstefnu Festu 2026, sem fór fram í fullum sal í Silfurbergi Hörpu síðasta föstudag. Við opnun ráðstefnunnar benti Elva Rakel Jónsdóttir, framkvæmdastýra Festu á, að umbreyting er óhjákvæmileg í breyttum heimi og hvatti ráðstefnugesti til að rækta ímyndunaraflið, hugrekkið og viljann til aðgerða. Það var ekki annað að heyra eftir að ráðstefnunni lauk en að þessi skilaboð hefðu fengið góðan hljómgrunn.

Festa, miðstöð um sjálfbærni, fagnar 15 ára afmæli á þessu ári, og hefur frá stofnun verið vettvangur fyrir samtal, samvinnu og nýja sýn um sjálfbæra þróun í íslensku atvinnulífi og samfélagi. Á ráðstefnunni í ár var horft bæði til alþjóðlegrar og íslenskrar reynslu af stórum samfélagslegum umbreytingum og spurt hvað við getum lært af þeim.  

Jákvæðir vendipunktar - þegar samfélög taka stökk 

Á meðal fyrirlesara var prófessor Tim Lenton, einn helsti loftslagsvísindamaður heims í dag. Hann fjallaði um svokallaða jákvæða vendipunkta (e. positive tipping points) og hvernig tækniframfarir, orkuskipti og endurvakin tengsl við náttúruna geti snúið neikvæðri þróun í jákvæða. Lenton líkti umbreytingum samfélaga við söguleg stökk, allt frá skiptum hestvagna yfir í bíla til baráttu kvenna fyrir kosningarétti, þar sem það sem eitt sinn þótti óhugsandi varð að normi og til þess þurfti virka þátttöku samfélagsins. Hann benti jafnframt á alvarlega stöðu Golfstraumsins og mikilvægi þess að bregðast við áður en óafturkræfir vendipunktar nást. „Við getum þetta. Við verðum að gera þetta. En það krefst skuldbindingar nægilega stórs hóps til að færa okkur frá hamförum yfir í velsæld,“ sagði Lenton.

Sagnfræðingurinn Stefán Pálsson setti umræðuna einnig í sögulegt samhengi með lifandi frásögn af hitaveituvæðingu Íslands, einu stærsta umbreytingarverkefni Íslandssögunnar, þar sem tilviljunakennd atburðarrás við að nýta jarðhita til að hita upp laug til sundkennslu breytti lífsgæðum, heilbrigði og efnahag samfélagsins. Sú reynsla er enn nýtt í dag og íslenskar orkulausnir ná nú langt út fyrir landsteinana, meðal annars í gegnum Jarðhitaskóla GRÓ, Arctic Green Energy og alþjóðlegt samstaf, eins og kom fram í erindi Birtu Kristínar Helgadóttur hjá Íslandsstofu. Birta lagði áherslu á að raunverulegt forskot Íslands lægi í reynslu okkar af umbreytingu og að halda áfram að þora: „Umbreyting hefst hjá fólki og ef við viljum raunverulegar breytingar þurfum við að fjárfesta í fólki, færni og hugrekki,“ sagði Birta.

Þessi alþjóðlegu áhrif Íslands voru einnig dregin fram í erindi nýsköpunarstjóra Íslenska sjávarklasans, Benedek Regoczi, sem fjallaði um 100% nýtingu sjávarauðlinda og hvernig Ísland geti haft áhrif og hraðað sjálfbærri verðmætasköpun í sjávarútvegi.

Umbreyting stjórnsýslu, matvælakerfa og byggingariðnaðar 

Í erindum sínum drógu Luukas Ilves, Deniz Koca og Arnhildur Pálmadóttir upp skýra framtíðarsýn um hvernig umbreyta megi grunnkerfum samfélagsins til að mæta áskorunum samtímans, allt frá stjórnsýslu og matvælum til byggingariðnaðar.

Luukas Ilves, sérfræðingur í stafrænni umbreytingu, fjallaði um hvernig gervigreind og stafræn tækni geti umbreytt stjórnsýslu og opinberri þjónustu ef hún er notuð af ábyrgð og lýsti framtíðarsýn þar sem ríkið yrði skilvirkari, sveigjanlegri og mannúðlegri þjónustuaðili. Deniz Koca fjallaði um flókið eðli matvælakerfa og benti á að matvælaframleiðsla beri ábyrgð á um þriðjungi allrar losunar gróðurhúsalofttegunda, að stórum hluta vegna landnotkunar. Hann lagði áherslu á að vannæring og matvælaóöryggi væru raunveruleg vandamál en að hægt væri að umbreyta kerfum og gera matvælaframleiðslu heimsins sjálfbærari, en þá þyrftu allir að vera með. 

Í mannvirkjagerð og byggingariðnaði kallaði Arnhildur Pálmadóttir eftir hraðari umbreytingu og uppfærslu mengandi og gamaldags kerfa. Hún benti á að hraðar breytingar hafi átt sér stað á Íslandi en að kerfin þurfi að þróast hraðar. Meðal lykilatriða séu að draga úr efnisnotkun, endurnýta byggingarefni, minnka kolefnisspor og takmarka úrgang. „Arkitektúr getur haft áhrif. Við þurfum að þora að gera umbreytingu á kerfum sem eru ekki að virka,“ sagði Arnhildur meðal annars.  

Félagslegir vendipunktar og hugrekki einstaklinga 

Að lokum var fjallað um félagslega vendipunkta og hlutverk einstaklinga og fyrirtækja í að knýja fram breytingar. Ragga Nagli minnti á að raunveruleg umbreyting felist ekki síst í breytingu á sjálfsmynd og hegðun og að hin minnsta mótstaða geti orðið til þess að við gefumst upp áður en ný venja festist í sessi. Síðasti fyrirlesari dagsins var danski arkitektinn og aktívistinn Kasper Benjamin Reimer Björkskov sem fjallaði um félagslega vendipunkta, norm og “bystander-áhrif” og mikilvægi þess að bíða ekki eftir að einhver annar taki frumkvæðið. Hann skildi ráðstefnugesti eftir hugsi þegar hann sagði: „Ein hugrökk athöfn, eitt samtal eða ein færsla á samfélagsmiðlum getur sett af stað keðjuverkun sem breytir kerfum. Segðu eitthvað. Jafnvel þótt röddin skjálfi.“

Janúarráðstefna Festu 2026 undirstrikaði þannig mikilvægi þess að líta ekki undan heldur taka þátt í umbreytingunni. Tækifærin eru til staðar til að endurhanna kerfi, nýta tækni af ábyrgð og byggja samfélag sem er sjálfbærara, réttlátara og betur í stakk búið fyrir framtíðina. Elva Rakel kjarnaði þetta í lok ráðstefnunnar þegar hún sagði að við þyrftum að horfa á stóru myndina, treysta þeim krafti og orku sem var til staðar í Silfurbergi og þora að taka þátt: „Umbreytingin er þegar hafin. Það er undir okkur komið hvort við sitjum við borðið eða verðum á matseðlinum,“ sagði Elva Rakel Jónsdóttir, framkvæmdastýra Festu, að lokum. 

Styrktaraðilar ráðstefnunnar voru Bláa lónið, Húsasmiðjan og Íslandshótel og þakkar Festa þeim innilega fyrir stuðninginn. Þessi fyrirtæki gera Festu kleift að bjóða uppá fjölbreytta dagskrá með erlendum gestum.